پیرهون
پیرهون بنیانگذار مکتب شکگرایی، یکی از مکاتب عصر یونانیمآبی (هلنیسم) است. وی حوالی سال ۳۶۵ پیش از میلاد در پلوپونز زاده شد و در سال ۲۷۵ پیش از میلاد چشم از جهان فروبست. در آغاز نقاش گمنام و تنگدستی بود و سپس به فلسفه روی آورد و با عشق و علاقه به مطالعهی آثار دمکریت پرداخت.
پیرهون بعدها تحت تأثير انديشههای سوفسطايی قرار گرفت. در لشگرکشی اسکندر به هندوستان او را همراهی کرد و در آنجا با ديدن جوگیها يا رياضتکشان هندی که در زبان يونانی آنان را «فرزانگان برهنه» میناميدند، به شدت تحت تأثير بينشهای عرفانی هند قرار گرفت. از پيرهون نوشتهای باقی نمانده است، چرا که او دانش را اساسا نفی میکرد و باقی گذاشتن اثری از خود را بيهوده میدانست.
پيرهون که تحت تأثير فرزانگان هندی قرار گرفته بود، پس از بازگشت، گوشهگيری و عزلتگزينی پيشه کرد و خود را از جريان زندگی دور نگاه داشت. انگيزهی فكرى او، پيش از هر چيز دارای گوهری عملی بود و اشتياق به نيکبختی را در زندگی آرام و به دور از دغدغهی اختلالات روزمره میجست. پيرهون بيماری و تندرستی، لذت و درد، ثروت و فقر، زيبايی و زشتی، زندگی و مرگ را کاملا هم ارزش میدانست و همهی آنها برايش بیتفاوت بود. به نظر او، فرزانه بايد نسبت به همهی اين امور بیاحساس باشد.
دیوگنس لائرتیوس گزارش میدهد که هیچ چیز پیرهون را ناآرام نمیساخت. او از هیچ چیز بیم نداشت و هیچ اقدام احتیاطی انجام نمیداد. اجازه نمیداد که احساسات بر او غلبه کند. بارها نجات خود را مدیون شاگردانش بود که او را همراهی میکردند. هنگامی که در یک سفر دریایی، توفان شدیدی کشتی را بازیچهی امواج ساخت و همهی مسافران در وحشت مرگ فرورفتند، پیرهون کاملا آرام بود. خوک کوچکی را که در كمال بىخيالى در کشتی مشغول بلعيدن بود به شاگردانش نشان داد و گفت: تزلزلناپذيرى این حیوان باید برای هر فرزانهای یک الگو باشد! و یکبار هنگامی که در اثر حملهی ناگهانی سگی برای لحظهای آرامش خود را از دست داد و مورد نکوهش شاگردانش قرار گرفت گفت: انسان بودن را یکسره کنار گذاشتن دشوار است!
به نظر پیرهون کسی با فضيلت میزيست که بتواند خود را از پيشداوریهای انسانی و تاثيرات در هر شرايطی رها سازد، حتا در مقابل مرگ نيز دلیری خود را از دست ندهد و موفق به رفتار مناسب باشد. اما از آنجا که اين ويژگیهای ذهنی فقط از طريق خرد و فلسفه قابل حصول است، چنين انسانی بطور همزمان يک فرزانه نيز هست.
به اين ترتيب، پيرهون در تلاش خود برای دستيابی به فضيلت و نيکبختی، به فلسفه به عنوان تنها نهادی مینگريست که میتوانست او را در رسيدن به هدف ياری رساند. وظيفهی فلسفه در آن دوران عموما جستجوی حقيقت و شناخت واقعيت بود. چنين وظيفهای در مقابل پيرهون نيز قرار داشت، منتها با اين ويژگی که فلسفه برای او از همان آغاز، پايينتر از غايت عملی نيکبختی قرار گرفت.
پيرهون که ديالکتيسين تيزهوشی بود، با استفاده از روش مکتب سوفسطايی، مسائل اساسی شناخت را مورد پرسش قرار داد و زنجيرهی استدلالها و نتيجه گيریها را به مقابله با هم کشانيد و آنها را همارزش خواند و از اين طريق به اين نتيجه رسيد که برای او به دليل وزن برابر برهانها، امکانپذير نيست تا هستندههای حقيقی را بصورت جزمی (دگماتيک) تبيين نمايد، بلکه بايد اعتراف کند که هستندهی بطور فىنفسه برای او ناشناختنی است. بنابراين تمام چيزهايی که ما میشناسيم، خود اشياء نيستند، بلکه صرفا وضعيتهای خود ما هستند و به دليل نسبی بودن دريافتهای حسی و تفکرات ما و بیاعتبار بودن سنجيدارهای آنها، برای محسوسات و فهم ما ناممکن است که تشخيص دهد کدام شناخت با واقعيت منطبق است و کدام نه. پس اعتمادی به شناخت ما وجود ندارد و بايد معتقد شد که شناخت واقعيت، يک امر انسانی نيست و شايد امری از آن خدايان باشد.
پيرهون بر اين نظر بود كه فيلسوفان متقابلا نظامهاى فكرى يكديگر را ويران مىسازند. هر يك از آنان معتقد است كه حق دارد، اما ديدگاههاى جزمى آنان با هم قابل تلفيق نيست. بنابراين پيوستن به يك مكتب فلسفى خاص، مانند پيوستن به فرقهاى جزمى است كه جز تنش چيزى دربرندارد و آرامش درونى به همراه نمىآورد. در مقابل اين پرسش كه پس كدام فلسفه حقيقى است، پاسخ شكگرايان چنين بود: در اين مورد با قطعيت نمىتوان اظهار نظر كرد.
امپيريكوس پزشك يونانى كه روايات و نظريات پيرهون را جمعآورى كرده مىنويسد كه پيرهون جزمگرايى را يك بيمارى مىدانست كه بايد درمان شود. به عقيدهى وى، درمان اين بيمارى رويكردى شكگرايانه است و يك شكگرا بايد حتا در نظريات خود نيز به ديدهى شك و ترديد بنگرد تا دچار جزميت نشود. امپيريكوس با ده برهان نشان مىدهد كه در مقابل هر ادعايى مىتوان ادعاى مخالفى آورد. انسانها با توجه به ويژگىهاى حسى و روحى، اشياء و پديدهها را به صورتهاى گوناگون درك مىكنند. مثلا در حالى كه خدمتكار اسكندر حتا در آفتاب احساس سرما مىكرد، همزمان خود اسكندر در سايه عرق مىريخت.
تمام نمونههاى ديگرى نيز كه در اين زمينه ارائه مىشود، در خدمت نسبىكردن ادراك حسى انسانهاست. امپيريكوس در بررسى شناخت مفهومى نيز به نتايج مشابهى مىرسد و سرانجام نتيجه مىگيرد كه بايد در داورىها خويشتندار بود و از جزميات پرهيز كرد. بطور خلاصه میتوان گفت که به نظر شکگرايان، انسان از راه حواس نمیتواند به شناخت مطمئن دست يابد، چرا که حواس میتوانند ما را فريب دهند و در انسانهای مختلف، ادراکات متفاوتی را ايجاد کنند. افزون بر آن، از راه فهم هم نمیتوان به دانش معتبر عمومی دست يافت، چرا که در مقابل هر ديدگاهی، می توان ديدگاه موجه مخالفی را قرار داد.
اين نتيجه گيری شكگرايان، دو پيامد داشت: در قلمرو نظری اينکه بررسی هستنده کاملا بی فايده است و بايد آن را يکسره کنار گذاشت. و در قلمرو عملی اينکه بايد خود را متوجه پديدار کرد و نه هستندهی غيرقابل شناخت. به نظر پيرهون چنين بصيرتی در مورد شناخت، راه نيکبختی انسان را هموار میکند، چرا که انسان به ناتوانی خود در شناخت هستنده واقف میشود و بنابراين، امر شناخت برايش بیتفاوت و بیاهميت میگردد و بدينسان ديگر لازم نيست خود را دچار جزميات در عرصههای فلسفهی طبيعی، اخلاق و استهتيک کند. به اين اعتبار، انسان خود را از تاريکیها بيرون میکشد و در گسترهی عملی با توجه به بیتفاوتی نسبت به هستندهی حقيقی و همهی تأثيرات و پيشداورىهای اجتماعی، با آرامش به استتقبال آينده میرود و هراسی از درد و مرگ نخواهد داشت.
شکگرايان نيز مانند رواقيان اعتقاد داشتند که تنها شناخت يقينا مطمئن، برای عمل و رفتار انسانی مناسب است. اما آنان بر خلاف رواقيان، به کسب چنين شناختی باور نداشتند. به نظر آنان از آنجا که سنجيداری برای حقيقت وجود ندارد، اين ادعا که اين يا آن داوری را بطور قطعی حقيقی بدانيم بیاعتبار میگردد. پس هيچ چيز خطرناک تر از آن نيست که تصميمی را منوط به يک داوری کنيم که آن را مطمئن میدانيم، چرا که فرانمود اطمينان در هر حالتی فريبنده است. اين رويکرد شکگرايان نسبت به امر شناخت، پيامد ديگری نيز داشت، آنان نه تنها داوری در مورد اشياء را بیارزش میدانستند، بلکه توصيه میکردند که انسان خود را از فعاليتهای عملی نيز حتیالمقدور دور سازد. به اين ترتيب نزد شک گرايان تصميم خودمختار انسان، جای خود را به همرنگ جماعت شدن داد. شک گرايان راه را برای بينشهای عرفانی ـ دينى هموار ساختند. با چشمپوشی آنان از امکان دانش بطور کلی، بذر «فلسفهی ايمانی» كاشته شد.
در واقع، مکتب شک گرايی عليرغم ديدن و طرح يکسری بغرنجیها و مسائل ژرف معرفتشناختى، نيروی نگرورزانهی فلسفهی يونانی را چنان فلج ساخت كه به گفتهی برخی از پژوهشگران تاريخ انديشه، اين مکتب را میتوان نقطهی پايانی بر فلسفهی يونانی دانست.
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
